Sỏi niệu quản gây cơn đau quặn thận: hiểu đúng để xử trí kịp thời

Nhiều người mô tả cơn đau quặn thận là cơn đau dữ dội nhất họ từng trải qua. Đau đến đột ngột, quằn quại, không nằm yên được, đôi khi kèm nôn ói và phải vào cấp cứu ngay trong đêm. Thủ phạm phổ biến nhất phía sau cơn đau đó là sỏi niệu quản.

Niệu quản là gì và vì sao sỏi ở đây lại đau đến vậy?

Niệu quản là ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Mỗi bên cơ thể có một ống, đường kính chỉ khoảng vài milimet — hẹp hơn nhiều so với các khoang rộng trong thận. Phần lớn sỏi niệu quản thực chất là sỏi hình thành trong thận, sau đó rơi xuống và mắc kẹt lại trên đường đi.

Khi viên sỏi làm tắc niệu quản, nước tiểu từ thận không xuống được bàng quang nhưng thận vẫn tiếp tục lọc và tạo nước tiểu. Áp lực trong hệ thống tăng lên, đài bể thận giãn ra. Đồng thời, thành niệu quản co bóp mạnh để cố đẩy viên sỏi đi. Chính sự kết hợp giữa tăng áp lực và co thắt này tạo nên cơn đau quặn đặc trưng — đau thành từng đợt, tăng dần rồi dịu xuống, sau đó lại tiếp tục.

Nhận biết cơn đau quặn thận

• Đau khởi phát đột ngột ở vùng hông lưng một bên, không liên quan tới vận động hay chấn thương.
• Đau lan theo đường đi của niệu quản: xuống bụng dưới, vùng bẹn, có thể lan tới cơ quan sinh dục.
• Người bệnh vật vã, đổi tư thế liên tục mà không đỡ.
• Thường kèm buồn nôn, nôn, vã mồ hôi.
• Có thể kèm tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra máu.

Một chi tiết đáng lưu ý: vị trí đau có thể gợi ý vị trí viên sỏi. Sỏi ở đoạn trên thường gây đau vùng hông lưng, còn sỏi ở đoạn thấp gần bàng quang lại hay gây cảm giác buồn tiểu liên tục và đau lan xuống vùng bẹn.

Vì sao không nên chủ quan khi cơn đau tự hết?

Đây là điều bác sĩ thường phải nhấn mạnh với người bệnh. Cơn đau quặn thận có thể tự dịu đi sau vài giờ, khiến nhiều người nghĩ rằng “sỏi đã ra rồi” và không đi khám nữa. Nhưng cơn đau giảm không đồng nghĩa với việc viên sỏi đã đi ra ngoài.

Có trường hợp viên sỏi vẫn nằm nguyên tại chỗ, chỉ là niệu quản đã ngừng co thắt. Nếu tình trạng tắc nghẽn kéo dài âm thầm nhiều tuần đến nhiều tháng, thận bên đó có thể bị ứ nước và suy giảm chức năng dần dần — quá trình này thường không gây đau, nên rất dễ bị bỏ qua cho tới khi phát hiện muộn.

Những dấu hiệu cần đi khám ngay

• Sốt kèm ớn lạnh trong hoặc sau cơn đau — dấu hiệu gợi ý nhiễm khuẩn trên nền tắc nghẽn, cần xử trí sớm.
• Đau không giảm sau khi dùng thuốc giảm đau thông thường.
• Nôn liên tục, không ăn uống được.
• Không tiểu được, hoặc lượng nước tiểu ít đi rõ rệt.
• Người chỉ có một thận, có bệnh thận từ trước, hoặc đang mang thai.

Chẩn đoán như thế nào?

Sau khi hỏi bệnh và khám, bác sĩ thường chỉ định:

• Xét nghiệm nước tiểu: tìm hồng cầu, bạch cầu, dấu hiệu nhiễm khuẩn.
• Xét nghiệm máu: đánh giá chức năng thận và tình trạng viêm.
• Siêu âm hệ tiết niệu: phát hiện thận ứ nước và một số vị trí sỏi.
• Chụp cắt lớp vi tính: giúp xác định chính xác vị trí, kích thước và đặc điểm viên sỏi, đồng thời loại trừ các nguyên nhân gây đau khác.

Việc xác định rõ những thông số này rất quan trọng, vì chúng quyết định trực tiếp hướng điều trị.

Các hướng điều trị hiện nay

Theo dõi và hỗ trợ tống sỏi

Với sỏi kích thước nhỏ, còn khả năng tự ra ngoài và không gây biến chứng, bác sĩ có thể chỉ định uống nhiều nước kết hợp thuốc giảm đau và thuốc hỗ trợ giãn niệu quản, đồng thời hẹn tái khám để theo dõi sát. Phương án này chỉ phù hợp khi không có nhiễm khuẩn và chức năng thận ổn định.

Nội soi tán sỏi ngược dòng bằng laser

Ống soi mềm hoặc cứng được đưa theo đường tiểu tự nhiên lên tới vị trí viên sỏi. Năng lượng laser tán vụn sỏi, sau đó các mảnh được lấy ra hoặc để tự trôi. Đây là hướng xử trí thường được lựa chọn cho nhiều trường hợp sỏi niệu quản vì không cần rạch da.

Tán sỏi ngoài cơ thể

Sóng xung kích phát từ bên ngoài, hội tụ vào viên sỏi và làm nó vỡ thành mảnh nhỏ để theo nước tiểu ra ngoài. Phù hợp với một số vị trí và kích thước sỏi nhất định.

Các phương pháp khác

Tán sỏi qua da hoặc phẫu thuật nội soi được cân nhắc trong những tình huống đặc biệt về giải phẫu, sỏi lớn hoặc khi các phương pháp trên không phù hợp. Trong trường hợp có nhiễm khuẩn nặng, bước ưu tiên trước tiên là dẫn lưu giải phóng tắc nghẽn, sau đó mới xử lý viên sỏi.

Sau điều trị, làm gì để không tái phát?

Sỏi tiết niệu có xu hướng tái phát nếu nguyên nhân nền không được điều chỉnh. Những việc đơn giản nhưng hiệu quả gồm: uống đủ nước rải đều trong ngày, không nhịn tiểu, giảm muối, hạn chế đạm động vật quá mức, ăn đủ rau quả và duy trì cân nặng hợp lý. Quan trọng không kém là tái khám theo lịch hẹn để kiểm tra xem còn sót sỏi hay có sỏi mới hình thành hay không.