Sỏi thận: dấu hiệu nhận biết và khi nào cần gặp bác sĩ

Sỏi thận là một trong những bệnh lý tiết niệu phổ biến nhất tại Việt Nam, đặc biệt ở vùng khí hậu nóng ẩm nơi cơ thể mất nhiều mồ hôi. Điều khiến sỏi thận trở nên “khó chịu” không nằm ở việc nó hiếm gặp, mà ở chỗ bệnh có thể im lặng trong nhiều năm rồi bất ngờ gây ra cơn đau dữ dội khiến người bệnh phải nhập viện.

Sỏi thận hình thành như thế nào?

Thận có nhiệm vụ lọc máu và tạo ra nước tiểu. Trong nước tiểu luôn có sẵn các chất khoáng hòa tan như canxi, oxalat, axit uric, phosphat. Bình thường, lượng nước tiểu đủ nhiều sẽ giữ các chất này ở trạng thái hòa tan và đưa chúng ra ngoài.

Vấn đề xảy ra khi nước tiểu bị cô đặc — do uống ít nước, ra nhiều mồ hôi, hoặc do nồng độ một chất khoáng nào đó tăng cao bất thường. Lúc này các phân tử bắt đầu kết tinh, bám vào nhau và lớn dần theo thời gian, giống như tinh thể muối lắng lại khi nước bay hơi. Từ một hạt nhỏ li ti, viên sỏi có thể lớn dần qua nhiều tháng, nhiều năm.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ

• Uống ít nước, đặc biệt ở người làm việc ngoài trời hoặc trong môi trường nóng.
• Thói quen nhịn tiểu kéo dài.
• Chế độ ăn nhiều muối, nhiều đạm động vật, ít rau xanh.
• Từng bị sỏi trước đây — sỏi tiết niệu có tỷ lệ tái phát khá cao.
• Người thân trong gia đình có tiền sử sỏi thận.
• Một số bệnh lý và thuốc có thể làm thay đổi thành phần nước tiểu.

Dấu hiệu nhận biết sỏi thận

Điều nhiều người không ngờ tới: sỏi thận nằm yên trong đài bể thận thường không gây triệu chứng gì. Rất nhiều trường hợp được phát hiện tình cờ khi đi siêu âm ổ bụng vì lý do khác. Triệu chứng chỉ xuất hiện rõ khi viên sỏi di chuyển hoặc gây cản trở dòng nước tiểu.

Đau vùng hông lưng

Đây là dấu hiệu điển hình nhất. Cơn đau thường xuất hiện ở một bên hông lưng, có thể lan xuống bụng dưới và vùng bẹn. Đặc điểm đáng chú ý là cơn đau đến theo từng đợt, dữ dội, khiến người bệnh trằn trọc và không tìm được tư thế nào dễ chịu hơn — khác với đau cơ xương khớp thường giảm khi nằm nghỉ.

Thay đổi ở nước tiểu

• Nước tiểu có màu hồng, đỏ hoặc màu nước trà do lẫn máu. Có trường hợp lượng máu quá ít, chỉ phát hiện được khi xét nghiệm.
• Nước tiểu đục, có cặn hoặc mùi khác thường.
• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu nhiều lần.
• Dòng tiểu đang chảy thì đột ngột tắc rồi lại chảy tiếp khi đổi tư thế.

Triệu chứng đi kèm

Buồn nôn và nôn khá thường gặp trong cơn đau. Một số người bị chướng bụng, đầy hơi và dễ nhầm với rối loạn tiêu hóa. Nếu có nhiễm khuẩn kèm theo, người bệnh sẽ sốt và ớn lạnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên sắp xếp đi khám khi có một trong các tình huống sau:

• Đau vùng hông lưng tái đi tái lại, kể cả khi cơn đau tự hết sau đó.
• Phát hiện máu trong nước tiểu dù chỉ một lần.
• Đã được siêu âm thấy có sỏi nhưng chưa được đánh giá đầy đủ về kích thước, vị trí và ảnh hưởng tới thận.
• Từng điều trị sỏi trước đây và nay xuất hiện triệu chứng tương tự.
• Có bệnh thận mạn, chỉ còn một thận hoặc đang mang thai.

Những dấu hiệu cần tới cơ sở y tế ngay

Một số tình huống không nên chờ đợi, vì có thể liên quan tới nhiễm khuẩn trên nền tắc nghẽn hoặc suy giảm chức năng thận cấp:

• Đau dữ dội không giảm dù đã dùng thuốc giảm đau thông thường.
• Sốt kèm ớn lạnh, run.
• Nôn nhiều, không ăn uống được.
• Không tiểu được hoặc lượng nước tiểu giảm rõ rệt.
• Tiểu ra máu nhiều, có cục máu đông.

Bác sĩ sẽ làm gì khi bạn đi khám?

Buổi khám thường bắt đầu bằng việc hỏi bệnh sử: cơn đau xuất hiện khi nào, tính chất ra sao, có tiền sử sỏi hay bệnh lý nào khác không. Sau đó bác sĩ khám lâm sàng và chỉ định các thăm dò cần thiết — thường gồm xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm máu đánh giá chức năng thận, siêu âm hệ tiết niệu. Trong một số trường hợp cần chụp cắt lớp vi tính để xác định chính xác vị trí, kích thước và độ cứng của viên sỏi.

Kết quả này quyết định hướng xử trí: có viên sỏi chỉ cần theo dõi và uống nhiều nước để tự ra ngoài, có viên cần tán sỏi ngoài cơ thể, nội soi tán sỏi bằng laser hoặc tán sỏi qua da. Không có một phương pháp nào phù hợp với mọi trường hợp — lựa chọn phụ thuộc vào đặc điểm viên sỏi, cấu trúc đường tiết niệu và tình trạng sức khỏe chung của bạn.

Phòng ngừa tái phát

Sau khi đã xử lý viên sỏi hiện tại, việc phòng ngừa quan trọng không kém. Một số nguyên tắc chung:

• Uống đủ nước trong ngày, chia đều thay vì uống dồn một lúc. Nước tiểu trong là dấu hiệu tốt.
• Không nhịn tiểu.
• Giảm muối trong khẩu phần ăn.
• Ăn đủ rau xanh và trái cây.
• Tái khám định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn, kể cả khi không còn triệu chứng.

Với những người tái phát nhiều lần, bác sĩ có thể phân tích thành phần sỏi để đưa ra hướng dự phòng riêng, vì mỗi loại sỏi có cơ chế hình thành khác nhau.